Geschiedenis van Voorthuizen en activiteiten in de omgeving

Ringburchtwal

Al rond 850-950 was er in de wijde omgeving van Voorthuizen de Hunnenschans, een ringvormige verdedigingswal met water uit het Uddelermeer. Dicht bij Uddel. Omdat de Vikingen vaker aanvielen, werden ringburchtwallen aangelegd, vermoedelijk door de graven van Hamaland als bewaking van de handelsroute.

IJzerwinning, ontbossing, zandverstuivingen en waarom er nu zoveel bos is op de Veluwe

Bij Uddel (Uttiloch) en op de Veluwe werd veel ijzer gewonnen vanaf de Romeinen tot de 12e eeuw na Christus. De Veluwe was toen eigenlijk het Roergebied van Nederland. Veel gebied van de Veluwe was vroeger in handen van Duitse kloosters, o.a. kloosters van Prum, Elten, Sint-Mauritius Magdeburg, Werden. Arnhem wordt zelfs voor het eerst genoemd in 893 in een goederenregister van de Abdij van Prum. Veel kloosters vielen onder het bisdom Keulen. Wat hadden die nu te zoeken op de Veluwe? Historisch onderzoek maakt aannemelijk dat dit te maken had met de handel in ijzer. IJzer werd hier uit de bodem gehaald en in enkele gebieden omgezet in smeedbaar ijzer. Geschat wordt dat er ruim vijftig miljoen kilo ijzer is geproduceerd. De Romeinen smolten brokken moerasijzererts (ijzeroer).

Later werd ijzer gewonnen in ijzerkuilen, dat zijn sleufvormige ondiepe kuilen die ontstonden bij het opgraven van klapperstenen. Met luchtfoto's kun je nog steeds heel goed de vroegere sporen volgen van ijzerkuilen in het landschap. Hele eikenbossen werden omgezet in houtskool om het ijzeroxide uit de klapperstenen in oventjes te smelten in kuiltjesoventjes. Dat waren ovens in kuilen die bekleed waren met leem. Als het ijzer gesmolten was en gewonnen, moest men de oventjes stukslaan. Toch heeft men nog een Romeinse oven teruggevonden in Apeldoorn en zijn replica's in musea CODA in Apeldoorn te zien of even googlen op replica van de Scharmbeek-oven die ze in Duitsland hebben gevonden bij Noord-Duitse Scharmbeek of even kijken op dorestadonthuld.nl. En epe-heerde.knnv.nl zoeken onder ijzerwinning uit klapperstenen met foto's en filmpjes of ivn-apeldoorn.nl onder sporen van ijzer. Bij Uddel wordt nog houtskool gemaakt in houtskoolmeilers, dat zijn kuilen met gestapelde eiken stammen van ongeveer 1 meter doorsnede die men afdekt met plaggen en vervolgens in brand steekt. De plaggen zorgden ervoor dat er weinig zuurstof bij het vuur kwam. De stammen branden dan niet volledig op en daardoor blijft er houtskool achter. Dit eikenhout was nooit ouder dan 30 jaar en men oogste het eiken via speciale houthakbossen die elke 30 jaar geoogst werden. Zulke stammen zijn op de Veluwe nog terug te zien.

Klapperstenen zijn leemstenen met een holte door het uitdrogen van het leem met in de kern ijzererts. Als je de steen schudt, hoor je het ijzer binnenin klapperen. Doordat de oventemperatuur via houtskool te laag bleef, was 30% van het ijzererts onbruikbaar. Dat noemde men wolf of loup, dat gooide men op afvalhopen. Er zijn afbeeldingen van wolf en ijzeroventjes via Google. Bij Apeldoorn heeft men een slakkenhoop intact gelaten, daar ligt geschat 650.000 kilo slakkenafval/wolf. Veel wolf is later alsnog omgesmolten in de ijzerindustrie in Deventer. Maar slakkenhopen met wolf kun je nog terugvinden op de Veluwe. De Vikingen deden invallen vanuit Dorestad (Wijk bij Duurstede). Er was veel rijkdom door de ijzersmelterijen op de Veluwe. De Vikingen kwamen op de rijkdom af en deden invallen, ze hebben heel Zutphen uitgemoord, kun je nog zien in het museum in Zutphen. Mede door de ijzerindustrie zijn veel oerbossen verdwenen, de Hanzewegen (karrensporen) werden door het mulle zand steeds breder.

Ook klimaatverandering met warmere periodes in combinatie met boeren die hun vee (varkens, geiten e.d.) in de bossen lieten grazen en illegale houtkap zorgden voor verdere ontbossing. Hierdoor ontstonden enorme zandvlaktes, rond 1800 was 1/3 deel van de Veluwe zandverstuivingen door het oprukkende zand en is het oude dorp Kootwijk onder het zand verdwenen en verplaatst en waren er zelfs zandstormen. Het zand bedreigde de akkers en weidegronden. Sinds 1850 – 1880 kwamen door de stoomtrein rijke mensen in het westen makkelijker op de Veluwe. Ze kochten die zanden op en plantten er grootschalig naaldbomen op. Daarom is de Veluwe nu zo'n bosrijk gebied.

Het Solse Gat

Dicht bij Voorthuizen in de bossen bij Drie vind je een groot gat midden in het bos, dat is het Solse Gat, een overblijfsel uit de ijstijd wat de Germanen gebruikten als vereringsplek voor hun zonnegod Sol. In dit gat zou het verzonken klooster met veel torens liggen, zoek maar onder de legende van het Solse Gat.

Geschiedenis en reformatie-effecten op de Veluwe

In 1543 verloor Gelderland met hertog Karel van Gelre zijn zelfstandige positie als hertogdom en werd Gelderland gedwongen Karel V te erkennen als nieuwe landheer. Gelderland kreeg in de 80-jarige oorlog te maken met de inquisitie. De pastoor van Garderen dicht bij Voorthuizen, Jan Gerritsz Verstege, beter bekend als Anastasius Veluanus (de verrezen Veluwenaar) die al 6 jaar reformatorisch prediker was waarbij velen naar hem kwamen luisteren, werd in hechtenis genomen en moest gedwongen zeggen dat hij verkeerde dingen had gezegd. Al zijn eigendommen werden in beslag genomen. Hij kreeg in plaats van de marteldood de opdracht net zoveel goeds te dichten over de paus dan hij kwaad over hem verspreid had. Hij werd 3 jaar onder ellendige omstandigheden gevangengezet in kasteel Hattem. Later moest hij "gedwongen" naar Leuven om roomse theologie te gaan studeren, hij heeft daarin toegestemd maar is kort na zijn aankomst in Leuven naar Duitsland gevlucht... zijn familie stond enkele honderden guldens borg en landvoogdes Maria van Hongarije liet hem op borgtocht naar Leuven gaan.

In Duitsland schreef hij binnen een jaar in 1554 een boekje: "Der Leken Wegwyzer" onder de reformatische zinspreuk "Die heren Christie Jesus bloet rijnicht ons van alle sunden" wat juist bestemd was voor de gewone, niet geleerde gelovige. Hij schreef het onder zijn schuilnaam Joannes Anastaius Veluanus wat de Latijnse naam is voor Jan, de verrezen Veluwenaar. Dit boek werd een van de meest gelezen reformatorische geschriften. Zo werd hij een invloedrijk hervormer en heeft de reformatie op de Veluwe sterk bevorderd. Later is hij predikant in Bacharach bij Koblenz en superintendant (kerkelijk inspecteurschap) onder de gereformeerde keurvorst Frederik de 3e binnen Rijnland-Palts. In de dorpskerk van Garderen ligt een gedenksteen en voor de kerk staat een monument.

Gelderland beschouwde zich in die tijd niet als een Nederlands gewest en had nauwe banden met Duitsland en de bisschop van Keulen. Gelderland heeft veel te lijden gehad tijdens de Spaanse 80-jarige oorlog, veel plunderingen, brandstichtingen. Boeren werden gedwongen te zorgen voor bijvoorbeeld het Spaanse garnizoen bij Barneveld. Voorthuizen behoort nu tot de Biblebelt, het begin van de reformatie was de Veluwe met haar boerenbevolking nog heel lang traditioneel rooms, men handelde op zondag, ging naar het café/herberg, hield van feesten, dansen en er was veel dronkenschap. Men nam het niet zo nauw met de goede zeden. Veel predikanten heeft men in het begin moeten verbannen of uit hun ambt moeten zetten. Heel langzaam werd het steeds meer reformatorisch.

Wat is er te doen in de omgeving van Voorthuizen

Wil je weten wat er allemaal te doen is in de omgeving? Druk op de knop of kijk hier beneden!

Bekijk het hier